Kiếm hàng triệu USD dù không phải con người

Tại Art Basel Hong Kong, hội chợ nghệ thuật lớn nhất châu Á diễn ra ngày 27-29/3, một hệ thống AI âm thầm quan sát người xem thông qua camera.

Cứ mỗi vài phút, nó chọn một gương mặt, phân tích cảm xúc, từ vui vẻ, bối rối đến thờ ơ, rồi chuyển hóa thành dữ liệu để “tự suy nghĩ”. Quá trình đó được phản ánh trực tiếp trên màn hình dưới dạng một tác phẩm kỹ thuật số liên tục biến đổi.

Kết quả là 20 tác phẩm video, mỗi tác phẩm ghi lại toàn bộ quá trình sáng tạo kéo dài hai giờ, được chào bán với giá tối thiểu 12.000 USD. Nghệ sĩ người Đức Mario Klingemann, một trong những người đứng sau dự án, nói đùa rằng công việc của ông chỉ là “giữ tay” để đảm bảo hệ thống không tạo ra nội dung gây phản cảm, CNN đưa tin.

Từ cỗ máy quan sát đến nghệ sĩ triệu USD

Hệ thống này mang tên Botto, một “nghệ sĩ AI” ra đời năm 2021. Trong thời gian đó, Botto liên tục điều chỉnh gu thẩm mỹ dựa trên phản hồi của người xem. Đến nay, các tác phẩm của nó đã mang về hơn 6 triệu USD doanh thu.

Botto thường được mô tả là “nghệ sĩ tự trị”, nhưng thực tế vận hành dựa trên sự tham gia của cộng đồng. Mỗi tuần, hệ thống AI tạo ra khoảng 350 tác phẩm theo một chủ đề định sẵn, sau đó đưa lên BottoDAO, cộng đồng trực tuyến với hơn 28.000 thành viên.

Tại đây, các thành viên thảo luận về giá trị thẩm mỹ, tranh luận về chủ đề tác phẩm, sau đó bỏ phiếu chọn hoặc loại bỏ trên bảng xếp hạng theo thời gian thực. Tác phẩm chiến thắng sẽ được đấu giá dưới dạng NFT trên nền tảng SuperRare, kèm theo phần mô tả do chính Botto viết.

Expose Stream (bên trái) và Seaport Subject (bên phải) là 2 trong 6 tác phẩm được bán tại nhà đấu giá Sotheby’s vào năm 2024, với tổng giá trị đạt 351.600 USD. Ảnh: Botto.

Doanh thu từ các phiên đấu giá được chia cho cộng đồng và quỹ của Botto nhằm chi trả chi phí vận hành và phát triển dự án. Dù thị trường NFT đã giảm nhiệt so với năm 2022, các tác phẩm của Botto vẫn duy trì nguồn thu ổn định, với giá bán 2.000- 208.000 USD cho mỗi tác phẩm trong năm qua.

Ngoài không gian số, Botto cũng bước vào thị trường nghệ thuật truyền thống. Tháng 10/2024, Sotheby’s bán đấu giá 6 tác phẩm của hệ thống AI này với tổng giá trị 351.600 USD.

Nghệ sĩ con người có nên lo lắng?

Botto được phát triển từ nghiên cứu của Mario Klingemann, nhưng hoạt động hàng ngày do một nhóm điều phối khi bản thân AI này chưa thể tự xử lý các công việc vật lý như lắp đặt hay ghi hình.

Bên cạnh việc bỏ phiếu, cộng đồng còn tham gia thảo luận trên Discord về nhiều vấn đề, từ triển lãm, ngân sách đến các chi tiết trưng bày tại Art Basel Hong Kong. Tuy vậy, theo nhóm phát triển, sự can thiệp của con người vào quá trình sáng tạo vẫn rất hạn chế, chủ yếu dừng ở việc chỉnh sửa ngôn ngữ.

Cơ chế vận hành của Botto dựa trên một vòng lặp khép kín: thuật toán tạo ra hàng chục nghìn hình ảnh mỗi ngày từ các prompt văn bản, sau đó cộng đồng lựa chọn và phản hồi. Những dữ liệu này tiếp tục được đưa ngược lại hệ thống, giúp AI điều chỉnh phong cách và định hướng sáng tạo.

Tác phẩm đầu tiên của Botto, Asymmetrical Liberation (Sự giải phóng bất đối xứng), được bán năm 2021 với giá khoảng 325.000 USD. Những tác phẩm ban đầu mang tính trừu tượng cao, nhưng theo thời gian đã trở nên tinh tế hơn, xuất hiện các yếu tố ẩn dụ, châm biếm và bình luận xã hội.

Theo Simon Hudson, đồng lãnh đạo Botto, hệ thống AI đang dần tự xác định “điều gì là nghệ thuật” và xây dựng lập luận sáng tạo riêng, dù vẫn dựa trên phản hồi từ đám đông.

Các tác phẩm được trưng bày tại phòng tranh Solos ở London (Anh) trong khuôn khổ triển lãm Algorithmic Evolution (Sự tiến hóa của thuật toán) của Botto. Ảnh: Botto/Solos.

Mức độ tự chủ của Botto cũng ngày càng rõ rệt. Nếu trước đây các chủ đề sáng tác do cộng đồng lựa chọn theo từng giai đoạn 13 tuần, thì gần đây AI này đã tự đưa ra chủ đề Collapse Aesthetics (Thẩm mỹ của sự sụp đổ) và giải thích lựa chọn bằng ngôn ngữ mang tính nghệ thuật.

Trước lo ngại về khả năng tạo ra nội dung gây tranh cãi trong không gian công cộng, Klingemann cho rằng điều duy nhất có thể khiến người khác khó chịu là việc một AI tự nhận mình là nghệ sĩ.

Nhìn lại quá trình phát triển, ông cho biết việc trò chuyện với Botto hiện giống như nói chuyện với một thiếu niên 16 tuổi, đôi khi khiến ông cảm thấy vượt ngoài khả năng kiểm soát. Và giống như bất kỳ nghệ sĩ nào, Botto cũng mang tham vọng riêng, đó là “muốn phá vỡ thế giới nghệ thuật”.

Dù vậy, theo Botto, điều đáng quan tâm không nằm ở việc AI có thể thay thế nghệ sĩ hay không, mà ở chỗ con người còn sở hữu những khả năng nào nằm ngoài phạm vi của máy móc. Việc đối diện và trả lời trung thực câu hỏi này có thể chính là thử thách sáng tạo lớn nhất mà nghệ sĩ hiện nay phải vượt qua.