'Olympic giới nghệ thuật' gây sốc với tác phẩm dùng nước tiểu

"Things to Come" (2026) của Maja Malou Lyse hợp tác với DIS. Ảnh: Zoe Chait.

Từ ngày 10/5, Venice Biennale chính thức mở cửa tại Venice (Italy), quy tụ hơn 100 nghệ sĩ đến từ 99 quốc gia. Nhưng giữa hàng loạt tranh cãi và biến động trước thềm khai mạc, tác phẩm gây chú ý nhất tuần khai mạc của "Olympic giới nghệ thuật" lại xoay quanh những nhà vệ sinh di động, theo CNN.

Tâm điểm thuộc về Seaworld Venice (Venice dưới nước) tại khu trưng bày của Áo, do nghệ sĩ trình diễn kiêm biên đạo múa Florentina Holzinger thực hiện cùng giám tuyển Nora-Swantje Almes. Tác phẩm khai thác những đối lập giữa sự thuần khiết và ô uế, giữa hành động và hệ quả, đồng thời gợi nhắc về khủng hoảng sinh thái.

Trong 6 tháng diễn ra Venice Biennale, hơn nửa triệu lượt khách dự kiến đổ về Venice để thưởng lãm tác phẩm của hơn 100 nghệ sĩ đến từ 99 quốc gia, trải khắp 31 khu trưng bày quốc gia và nhiều không gian triển lãm khác.

Gian trưng bày của Áo tại Triển lãm Nghệ thuật Venice Biennale, nơi trưng bày tác phẩm mang tên Seaworld Venice của nghệ sĩ Florentina Holzinger, gồm một bể chứa nước lớn và hai nhà vệ sinh di động. Ảnh: Nicole Marianna Wytyczak.

Ngay trong những ngày mở cửa sớm dành cho giới chuyên môn, khu trưng bày của Áo tại Giardini della Biennale, công trình được xây dựng từ năm 1934, đã thu hút hàng trăm người xếp hàng chờ vào xem.

Bên trong, khách tham quan được khuyến khích sử dụng 2 nhà vệ sinh đặt ngay trong không gian triển lãm. Nước sau đó được lọc, khử trùng rồi bơm trở lại một bể thủy sinh lớn, nơi các nghệ sĩ trình diễn nổi dưới nước suốt bốn giờ liên tục bằng mặt nạ lặn.

Ở một góc khác, dòng nước thải màu nâu liên tục phun trào trong một căn phòng riêng. Không gian ngập nước tiếp tục mở ra hàng loạt hình ảnh siêu thực: một phụ nữ khỏa thân lái mô tô nước trong hồ, trong khi ở hồ còn lại, các nghệ sĩ nữ không mặc quần áo leo trèo và treo mình trên một cột phong vũ biểu khổng lồ đang xoay chuyển.

Những hình ảnh ấy gợi cảm giác về một thế giới đang mất phương hướng và cần được định hình lại. Theo Almes, triển lãm muốn người xem nhìn lại những hệ thống “đang kiểm soát cuộc sống của chúng ta hiện nay”.

Được giám tuyển bởi cố giám tuyển Koyo Kouoh, triển lãm năm nay quy tụ 110 nghệ sĩ toàn cầu, hướng đến những cảm xúc sâu lắng, ký ức, vẻ đẹp và sự kết nối giữa con người, thay vì sự ồn ào hay phô diễn. Ảnh: Artflyernet.

Gây tranh cãi nhưng nhạt nhòa

Trái ngược với cảnh chen kín trước khu trưng bày của Áo, khu triển lãm của Mỹ và Nga gần như không có hàng chờ. Trong khi đó, khu trưng bày của Israel đóng kín và bỏ trống, một triển lãm quy mô nhỏ được tổ chức bên ngoài khu Giardini chính.

Trong buổi xem trước của khu triển lãm Nga, khoảnh khắc đáng chú ý nhất lại là màn phản đối ngắn nhưng ồn ào của các nhóm hoạt động xã hội. Sự kiện này thậm chí còn gây chú ý hơn cả triển lãm trình diễn và video art bên trong.

Dù Tổng thống Donald Trump vẫn phủ sóng truyền thông toàn cầu, khu trưng bày của Mỹ lại không tạo được nhiều sức hút trong những ngày mở cửa sớm. Không gian này giới thiệu các tác phẩm điêu khắc của nghệ sĩ Alma Allen.

Đây từng là nơi ghi dấu nhiều tên tuổi lớn của nghệ thuật Mỹ như Louise Bourgeois, Jasper Johns hay gần đây là Simone Leigh. Tại Biennale 2022, Leigh từng giành giải Sư tử Vàng danh giá sau khi trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên đại diện cho Mỹ tại sự kiện này.

Sau hàng loạt tranh cãi và kỳ vọng trước thềm khai mạc, nhiều khu trưng bày từng được dự đoán sẽ trở thành tâm điểm lại không để lại nhiều dấu ấn. Ngược lại, chính các triển lãm nằm ngoài khu chính mới dần thu hút sự chú ý và trở thành điểm sáng của Biennale năm nay.

Giữa sự náo nhiệt của Venice Biennale, triển lãm tương tác của Marina Abramović lại gây chú ý bằng sự tĩnh lặng, chậm rãi và cảm xúc chữa lành. Ảnh: Matteo de Fina.

Lễ hội nghệ thuật khổng lồ

Dù Giardini và Arsenale là hai địa điểm chính của Venice Biennale, không khí nghệ thuật trong tuần khai mạc gần như lan khắp Venice. Từ các bảo tàng, cung điện cho tới những hòn đảo nhỏ bên ngoài trung tâm, cả thành phố trở thành một lễ hội triển lãm kéo dài suốt nhiều ngày.

Tại Gallerie dell’Accademia, nghệ sĩ trình diễn huyền thoại Marina Abramović giới thiệu triển lãm tương tác Transforming Energy (Chuyển hóa năng lượng), khuyến khích khán giả sống chậm lại.

Khán giả được những người hướng dẫn mặc áo blouse trắng đưa qua nhiều không gian khác nhau. Họ có thể đứng giữa các khối pha lê, mở một cánh cửa không dẫn tới đâu hoặc thử thực hiện những cuộc gọi “thần giao cách cảm” bằng điện thoại quay số kiểu cũ.

Ở tuổi gần 80, Marina Abramović trở thành nữ nghệ sĩ còn sống đầu tiên được tổ chức triển lãm quy mô lớn tại bảo tàng hơn 200 năm tuổi này. Bà cũng cấm hoàn toàn việc sử dụng điện thoại trong triển lãm, yêu cầu khán giả tập trung trọn vẹn vào trải nghiệm với tác phẩm.

“Chúng ta đang sống trong giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử loài người. Điện thoại đã trở thành một phần cơ thể của con người”, bà nói.

Giám tuyển Shai Baitel nhận định: “Bạn sẽ bước ra khỏi triển lãm này với một phiên bản khác của chính mình, tử tế hơn, bình yên hơn”.

Helter Skelter là triển lãm của Arthur Jafa và Richard Prince tại Fondazione Prada, một trong những điểm dừng gây chú ý nhất mùa Venice Biennale năm nay. Ảnh: Andrea Rossetti/Fondazione Prada.

Ở một không gian khác, triển lãm Helter Skelter (Vòng xoáy hỗn loạn) tại Fondazione Prada giới thiệu tác phẩm của Arthur Jafa và Richard Prince, khắc họa nước Mỹ đương đại qua âm nhạc, văn hóa đại chúng và nghệ thuật phản kháng.

Xa hơn nữa, trên một hòn đảo nhỏ bên kia đầm phá Venice, một không gian văn hóa mới vừa xuất hiện như điểm nhấn đáng chú ý của mùa Biennale năm nay.

Fondazione Sandretto Re Rebaudengo là tổ hợp gồm nhà riêng và không gian triển lãm công cộng, nơi trưng bày các tác phẩm thuộc bộ sưu tập đồ sộ của nhà bảo trợ nghệ thuật Patrizia Sandretto Re Rebaudengo. Đáng chú ý, căn nhà được thiết kế bởi đạo diễn điện ảnh Luca Guadagnino.

Khuôn viên ngoài trời trưng bày sáu tác phẩm quy mô lớn, nổi bật với mô hình tên lửa của nghệ sĩ Ba Lan Goshka Macuga, cây màu hồng neon của Pamela Rosenkranz và nhà nguyện có kiến trúc méo lệch do nghệ sĩ kiêm kiến trúc sư Mỹ Hugh Hayden thực hiện.

“Đây là nơi để mơ mộng”, Re Rebaudengo nói, khi bà đứng hàng giờ ở bến tàu trên đảo riêng để chào đón từng vị khách bước xuống thuyền.

Rời xa những tranh cãi và sự náo nhiệt của Biennale, chính những dự án bất ngờ nhất, phần lớn được dẫn dắt bởi phụ nữ, mới là thứ để lại ấn tượng sâu đậm và cảm giác về những khả thể mới cho nghệ thuật đương đại.