Tôi gặp Nguyễn Phan Linh Đan sau khi bộ phim Hoàng Hậu Cuối Cùng đóng máy. Ở cuộc cà phê đầu tiên, tôi bất ngờ trước vóc dáng nhỏ bé và giọng nói nhẹ nhàng của cô. Nói cách khác, tôi khó lòng tưởng tượng ra khung cảnh Linh Đan cầm thiết bị quay cỡ lớn, trao đổi với các thành viên đoàn phim trên bối cảnh ồn ào.
Suốt cuộc trò chuyện trong cơn mưa đầu mùa ở TP.HCM, Linh Đan nói về những khó khăn ít người biết của một nữ đạo diễn hình ảnh (DOP, viết tắt của “Director of Photography”), bối cảnh gia đình góp phần tạo nên con người hôm nay, và quá trình chuẩn bị sang Pháp nhận cúp Khuyến khích đặc biệt cho giải thưởng Pierre Angénieux Tribute tại Liên hoan phim Cannes 2026.
Trong một quán cà phê nhỏ cạnh Chợ Bến Thành, Nguyễn Phan Linh Đan (sinh năm 1996) nhớ lại khoảng thời gian bén duyên với hình ảnh. Những năm tháng cấp 3, cô bắt đầu cầm máy ảnh, chụp hình thời trang cho các cửa hàng ở Hà Nội. Linh Đan nói vui rằng thu nhập từ công việc đó là một khoản lớn đối với một cô học trò.
Ban đầu, cô theo đuổi ngành hoạt hình, song nhận thấy lĩnh vực này không phù hợp với tính cách và con người mình. Việc ngồi cả ngày trước màn hình máy tính trong văn phòng kín mít khiến Linh Đan không khỏi chán nản, nhanh chóng đưa ra quyết định chuyển hướng sang quay phim.
Cô tốt nghiệp ngành Phim và Truyền hình tại Đại học New York (Mỹ), bắt đầu với nhiều công việc khác nhau như phụ máy, ánh sáng và makeup. Với vóc dáng nhỏ bé, Linh Đan không ngại bê vác những thiết bị nặng bằng nửa cơ thể. Nhiều lúc, cô đặt máy xuống chân cho đỡ mỏi, rồi về nhà nhận ra toàn bộ phần đùi bầm tím do sức nặng của máy móc.
Những ngày đầu theo đuổi nghề ở Mỹ không dễ dàng với Linh Đan. Nhiều lần, trong hồ sơ xin việc, Linh Đan dùng tên “Dan”, khiến nhiều nhà sản xuất tưởng cô là nam (PV: "Dan" thường được xem là tên nam hoặc viết tắt của "Daniel" tại các nước phương Tây). Nhưng khi gặp trực tiếp hoặc biết giới tính thật, một số đoàn phim không tiếp tục phản hồi.
Ngoài định kiến giới trong lĩnh vực vốn do nam giới chiếm ưu thế, cô cho rằng yếu tố sắc tộc cũng khiến một phụ nữ châu Á gặp nhiều trở ngại hơn khi tìm việc.
Quá trình nỗ lực của Linh Đan được đền đáp bằng học bổng từ quỹ Todd Phillips (đạo diễn phim Joker). Cô cũng có cơ hội làm việc trên phim trường của bộ phim này, đồng thời tham gia vào một số dự án phim độc lập, phim ngắn và MV ở Mỹ.
Ban đầu, cô dự định phát triển sự nghiệp song song ở hai quốc gia. Tuy nhiên, đại dịch Covid-19 ập đến, đẩy Linh Đan trở về, sinh sống và làm việc tại Việt Nam. Khi mới lập nghiệp ở TP.HCM, cô trải qua thời gian dài không có thu nhập ổn định, phải ở nhờ nhà người quen hơn một năm đầu.
Sau đó, cô mới được đạo diễn K’Linh mời quay một bộ phim vì một "lý do đặc biệt": đây là tác phẩm có nhiều cảnh nóng. Vì thế, đoàn phim cần nhân sự quay phim là nữ giới, nhằm đảm bảo an toàn, tạo cảm giác thoải mái cho diễn viên.
“Sau đó, nhiều phim có cảnh nóng cũng tìm đến tôi”, Linh Đan bật cười chia sẻ.
Theo quan sát của Linh Đan, quy trình bảo đảm an toàn khi quay cảnh nóng tại Việt Nam chỉ mới được chú trọng hơn trong những năm gần đây. Trong khi đó, các đoàn phim nước ngoài đặc biệt quan tâm đến quy trình này nhằm đảm bảo sự an toàn tuyệt đối cho diễn viên.
Là nữ DOP gần như duy nhất của điện ảnh Việt, Linh Đan phải đối mặt với nhiều định kiến vô hình. Đầu tiên, các nhà sản xuất, đạo diễn thường xuyên nghi ngờ về năng lực, thể trạng của quay phim nữ. Cô cho rằng đây là điều tất yếu khi các đoàn phim chưa từng nhìn thấy phụ nữ vác máy qua.
Ngoài ra, một số đoàn phim vẫn tồn tại quan niệm không khuyến khích phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt ngồi lên thiết bị quay, gây cản trở trực tiếp tới quá trình làm việc của cô.
Kỳ nguyệt san vốn gây đau đớn cho phụ nữ, lại càng tạo ra trở ngại lớn cho những công việc nặng nhọc về mặt thể chất. Nhiều lần, Linh Đan phải uống thuốc giảm đau để hoàn thành công việc. Cô không để ai tại trường quay biết về việc mình đến ngày.
Giọng nói nhẹ nhàng, nữ tính của Linh Đan cũng từng bị nhận xét là không phù hợp với bối cảnh quay ồn ào. Tuy nhiên, cô vẫn giữ cách giao tiếp mềm mỏng trong công việc, dù thường xuyên phải điều phối ekip trên phim trường.
“Tôi hiếm khi chửi trên set. Khi tôi nhỏ tiếng, mọi người xung quanh cũng sẽ trở nên nhẹ nhàng”, cô nói.
Theo Linh Đan, trải nghiệm sống khác biệt giữa nam và nữ có thể ảnh hưởng đến cách một nhà quay phim xây dựng khung hình, đặc biệt khi ghi hình nhân vật nữ.
Ví dụ, người đàn ông có thể thoải mái ra đường vào ban đêm, trong khi phụ nữ luôn phải cẩn thận, nhìn trước ngó sau. Những chi tiết nhỏ này có thể được truyền tải một cách tinh tế qua các khung hình. Ở một trường hợp khác, góc nhìn của một nam quay phim hướng đến nữ diễn viên có thể mang màu sắc tính dục. Tuy nhiên, đối với đạo diễn hình ảnh nữ, góc nhìn sẽ thể hiện tinh thần thấu hiểu và đồng cảm.
Dù mới chạm ngưỡng 30 tuổi, Linh Đan đã có đến 12 năm làm nghề, chính thức bén duyên với công việc này vào năm 18 tuổi. Trong quá trình theo đuổi sự nghiệp điện ảnh, cô có cơ hội làm việc với nhiều đạo diễn nổi tiếng tại Việt Nam như Vũ Ngọc Đãng, Nguyễn Võ Nghiêm Minh, Bảo Nhân và Nam Cito, hay Trấn Thành.
Đối với Trấn Thành, Linh Đan đánh giá cao sự sáng tạo và góc nhìn thú vị của nam đạo diễn. Theo cô, việc không xuất thân từ môi trường điện ảnh chuyên nghiệp giúp Trấn Thành có cách tiếp cận linh hoạt hơn, đôi khi không bị giới hạn bởi những quy chuẩn quen thuộc của người làm nghề.
“Dân làm phim chuyên nghiệp thường suy tôn cái tôi của mình trong quá trình sáng tạo nghệ thuật. Trong khi đó, Trấn Thành làm phim để cất lên tiếng nói của khán giả”, Linh Đan nhận định.
Về dự án phim Hoàng Hậu Cuối Cùng mới đóng máy, cô cho biết có mối liên kết cá nhân với tác phẩm. Cụ ngoại của Linh Đan có gốc Huế, để lại cho cô cuộn phim 8 mm. Trong đó, nữ đạo diễn hình ảnh nhìn thấy khung cảnh cố đô thời xa xưa, thậm chí bắt gặp cả hình của vua Bảo Đại và hoàng hậu Nam Phương.
Từ những câu chuyện và cuộn phim mà cụ để lại, cô mới phần nào hình dung được khung cảnh hoàng tộc thời xa xưa. Trong quá trình thực hiện, đoàn phim cũng phải quay nhiều cảnh ngoài trời trong điều kiện thời tiết nắng nóng đỉnh điểm ở miền Trung.
“Khi người dân nhận thông báo về việc ở trong nhà, tránh ra đường giữa trưa nắng, chúng tôi lại lao ra hiện trường”, Linh Đan kể lại.
Vì cuộc gặp gỡ diễn ra trước thềm Liên hoan Phim Cannes 2026, tôi cũng hỏi nữ đạo diễn hình ảnh về giải thưởng lần này. Năm nay, cô vinh dự được vinh danh ở hạng mục Khuyến khích đặc biệt của giải thưởng danh giá Pierre Angénieux Tribute.
Theo lời kể, Linh Đan được liên hệ để cung cấp hồ sơ. Sau một thời gian, cô biết tin đoạt giải và chuẩn bị sang Pháp để tham dự liên hoan phim.
Trước đó, cô đã nhận giải thưởng Quay phim xuất sắc tại Liên hoan Phim Việt Nam hồi năm 2023. Năm 2017, tác phẩm Vô Diện do Linh Đan đồng biên kịch và đạo diễn hình ảnh cũng được trao giải Cánh diều vàng của Hội Điện ảnh Việt Nam.
Trong suốt tuổi thơ của mình, Linh Đan gần như không sống cùng bố mẹ. Cả bố và mẹ cô đều theo đuổi sự nghiệp làm phim, khó dành nhiều thời gian cho con cái. Ngày nhỏ, cô không khỏi cảm thấy cô đơn, thiệt thòi, tủi thân khi thấy ông bà đi họp phụ huynh cho mình.
Tuy nhiên, khi lớn lên và theo đuổi con đường nghệ thuật, Linh Đan lại nhìn nhận sự cô đơn như một đặc ân. Cô có nhiều không gian riêng tư hơn, thoải mái khám phá, được trao quyền tự quyết định và chịu trách nhiệm từ sớm.
Vì lớn lên cùng với ông bà tại thủ đô Hà Nội, nữ đạo diễn hình ảnh ít nhiều được dạy dỗ về tác phong, chuẩn mực và kỳ vọng về một người phụ nữ. Sự răn dạy có phần gò bó đó vô tình tạo nên tâm lý ức chế, dẫn đến những hành động mang tính phản kháng, nổi loạn.
Linh Đan cho biết từng ăn mặc như con trai, cố gắng đi ngược lại kỳ vọng của gia đình và xã hội về một người phụ nữ truyền thống. Cô cũng không nấu ăn vì định kiến cho rằng phụ nữ phải gắn bó với gian bếp.
Đến lúc theo đuổi con đường làm phim, cô vẫn tiếp tục gồng mình để chứng minh nữ giới không thua kém. Chỉ đến bây giờ, Linh Đan mới thoải mái bộc lộ tính nữ của bản thân, giữ thái độ nhẹ nhàng trên phim trường và cho rằng kỹ năng nấu ăn là cần thiết.
Ở một góc riêng tư hơn, nữ đạo diễn chia sẻ với tôi về những lần bị “đá” do liên tục đi phim, không thể dành nhiều thời gian và tâm sức cho mối quan hệ tình cảm. Đó cũng là điều khiến Linh Đan lo ngại khi lập gia đình và có em bé trong tương lai. Trước đây, cô cũng từng giận bố nhiều khi ông không thể ở bên 3 chị em vì bận rộn với phim ảnh.
Cô hy vọng vẫn có thể vừa theo đuổi sự nghiệp vừa là một người phụ nữ của gia đình trong tương lai. Song, ở thời điểm hiện tại, Linh Đan thừa nhận đây vẫn là một vấn đề nặng nề, khiến cô trăn trở.
Trên thế giới, nhiều người phụ nữ lớn tuổi, thậm chí đang mang thai, vẫn cầm máy quay phim. Đây là hình ảnh truyền cảm hứng lớn cho cô.
Những ngày không đi phim, cô dành phần lớn thời gian để nghỉ ngơi và vật lý trị liệu. Sau hơn một thập kỷ làm nghề, nữ đạo diễn cho biết bản thân cảm nhận rõ sự giảm sút về thể lực. Hiện tại, xương đòn bên phải của Linh Đan có xu hướng nhô ra do mang vác thiết bị nặng trong thời gian dài.
Khi gặp những cô gái trẻ theo đuổi con đường này, Linh Đan luôn khuyên nhủ về việc giữ gìn sức khỏe, không cần cố gồng làm việc nặng để chứng minh năng lực của bản thân. “Đừng cố kiếm tiền rồi lấy tiền đi chữa bệnh”, cô nói vui.
Nhìn về mốc tuổi 30 phía trước, nữ đạo diễn cho biết muốn có thời gian nghỉ ngơi sau cả tuổi 20 làm việc không ngừng nghỉ. Song, những dự án thú vị vẫn đến, khiến cô tiếc nuối nếu không lập tức nắm bắt.
Khi được hỏi về giấc mơ điên rồ nhất, Linh Đan cho biết rất muốn sống một cuộc đời giản dị. Cô muốn mở cửa hàng bán kem hoặc thử làm họa sĩ. Nhìn chung, nữ đạo diễn muốn làm những công việc khác, trải nghiệm cuộc sống nhiều hơn.
